کاترین فروتیه
ترجمه از فرانسه به فارسی:جلال ستاری
کلیه تصاویر از مجله L`Oeil شماره های 199_200 ، ژوئیه و اوت 1971
فصلنامه هنری طاووس،شماره 7 ،زمستان 1380
منابع شرقي هنر غربي دير زماني است كه كشف شده است. اميل مال (Emile Male)، هانري فوسيون (Henri Focillon)و ژان بالتروزائيتيس (Jean Baltrusaitis)، جريان هاي عمده ي آن تاثيرگذاري را تا سرچشمه اش پي گرفته اند و پيچ و خم هاي اين رودخانه را كه آبشخور اروپا در قرون وسطي بوده و با آبياري، موجب باروريش شده است، كاويده اند و بنابراين تكرار آن در اينجا بيهوده مينمايد. اما چگونه ممكن است، دستكم با ذكر چند مثال، اين پديده را كه گسترش و اصالت و نومايگي شگفتي دارد، در مجموعه اي كه به بررسي جهات اساسي هنر ايران اختصاص دارد١، يادآور نشد؟ زيرا در بهره هايي كه فرهنگ غرب خاصه استادان رومي (Roman)، در زمينه ي هنر تزييني از شرق برده، تاثير ايران تعيين كننده تر بوده است. ايران نقش مايه هاي نمادين يا تزييني كهن ترين تمدنها را گرفته، از صافي گذرانده و به تحليل برده و سپس در سراسر آبگير مديترانه منتشر ساخته است. وگاه ضوابط و قواعد شمايل نگاري اي كه در فلات ايران پرداخته شده بودند، غيرمستقيم، از طريق پايگاه هايي چون قسطنطنيه و سيسيل زير سلطه ي مسلمين و اسپانيا (اندلس)، به شمال كوه هاي آلپ رسيدند و به قول ر.گيرشمن (R. Ghirshmann) « همان مسيري را پيمودند كه از سومر و بابل و نينوا به ايران هخامنشي و ساماني مي رسد و از آنجا به بيزانس و اسلام و اروپاي كاتوليك رومي (Europe Romane)، منتهي مي شود».
جهان گشايي هاي مسلمين و جنگ هاي صليبي و سفرهاي زيارتي و مناسبات ديپلماتيك و مبادلات تجاري، از درياي شمال تا خليج فارس، شبكه ي انبوه و پيچيده اي تنيدند كه نخستين جلوه هايش در دوران سلسله ي كارولنژي٢ نمودار شد.
در آن هنگام مغرب زمين، نخست، منسوجات شرقي را كشف كرد و پسنديد و قدر شناخت. پارچه هاي ابريشمين گرانبهايي كه هارون الرشيد براي شارلماني فرستاد و منسوجات ابريشميني كه در ممالك اسكانديناوي و فرانسه و انگلستان، در مقابر و صندوق هاي حاوي بازمانده هاي اجساد و نيز پاره هايي از متعلقات قديسين و اوليا، از قرن ١١ ميلادي به بعد يافت شده اند، مبين رواج و انتشار نقش مايه هاي شرقي اصل در اروپا هستند، نقش مايه هايي چون نقش هاي جانداران شگرف و موهوم بر سرستون هاي رومي تا نقش گل هاي درخت انار و يا كنگر بر مخمل هاي بافت توسكان (Toscane)٣ و ونيز در عصر رنسانس، واين آرايه ها تنها دوگونه از تزيينات بسياري است كه نخستين منشأشان ايران است.
نقوش جانوران افسانه اي، شيردال هايي كه رو در رو ايستاده اند يا پشت به هم كرده اند و يا يكديگر را مي درند، شيردال هاي بالدار، عقاب هاي دو سر، موجودات شگرف عجيب الخلقه و پرندگان موهوم، بر منسوجات بوزنطي و قبطي و اسلامي يكسان به چشم ميخورند (تا آنجا كه گاه مشكل ميتوان محل بافت پارچه اي را تعيين كرد)، اما همه ي اين نقش مايه ها در ايران ساساني، غالبا با عوامل و عناصر متعلق به هنر هخامنشي، پديد آمده اند. در مورد تزيينات گل و بته نيز همين فرايند، در دوراني بس متاءخر، تكرار شده است
كاف.ي است چند نمونه از اقتباس هاي مستقيم غرب از ايران، يا نمونه هاي مشابه هنر غربي با ايراني، يا انشعابات هنر غربي از هنر ايراني و يا نمونه هاي اشتقاقات كج تاب هنرغربي از هنر ايراني را برگزيد و مد نظر گرفت تا هم اصالت و كيفيت تزييني هنر ايراني و هم تخيل و قريحه و نيز ذوق ساده و صميمي و مكتب نديده ي هنرمندان غرب كه مسحور چيزهايي از شرق اسرار آميز بودند كه مي توانستند مشاهده كنند، معلوم و شناخته شود.