مقالات | مقالات رسيده
 
هویت از نوع مدرن
 

 
هویت از نوع مدرن
« بررسی فردیت و هویت شخصی خط در آثار هنرمندان مدرن »

گزیده ای از مقاله‌ی خانم زهرا برفی دریائی


مقدمه

ما در زندگی روزمره مان با جلوه های گوناگونی از خط چه در طبیعت ، چه در مصنوعات دست ساخته مان ، زندگی می کنیم . در این زمینــه می توانم مثال های متفــــــاوتی را ذکر کنم : نقـــــوش خطی روی لبــاس ها و فرش زیر پایمان ، ردیف صندلی ها در سالن امتحانات ، خطوط آجرهای چیده شده و در امتداد هم بر دیوارها ، سیم ها و تیرهای برق و تنه‌ی درختان در کنار خیابان ها ، جویبارها ، درخشش برق در آسمان ، ارتباط خطی برخی از ستارگان در صورت های فلکی و گاه خطوطی که کودکان برای بازی کردن بر زمین می کشند، خطوط نوشتاری و ... تنوع این مثال ها و نمونه ها به خودی خود نشان می دهد که منظور از خط تجسمی معنایی نسبی از خط است و آن نشان دادن یک حرکت ممتد و پیوسته بر سطح یا در فضاست . در تعریف خط چنین آمده است : « بدان که اصل خط نقطه است . هرگاه دو نقطه یا سه نقطه را به هم پیوستی خط شد . بعد از آن هر کسی دخل‌ها کرد و در هــر عصری خطی وضع شد و به اسمی موسوم گشت ...» (1) همچنین خط را می توان به صورتی دیگر نیز تعریف کرد و گفت : «خط ، نقطه‌ی در حال حرکت است ، زیرا برای ترسیم خط ابتدا نوک قلم را بر روی صفحه می گذاریم که به صورت نقطه است و سپس آن را به حرکت در می آوریم و اثر این حرکت به صورت ثبت شده‌ی خط ، باقی می ماند .» (2)

 خط جزء جدا ناپذیر زندگی بشر از دوران پارینه سنگی تا عصـــر حاضر است و انسان از دیر باز تا کنون برای بیان افکار خویشتن از این عنصر بصری مهم بهره جسته است . اما خط در طول قرون گذشته در آثار هنرمندان هرگز نتوانست آن هویتی را بدست آورد که هنرمندان مدرن بدان بخشیده اند.

مدرن و هنر مدرن

درباره اینکه هنر مدرن دقیقا" از چه زمانی آغاز می شود و کدام اثر هنری ، سبک هنری ، جنبش هنری یا حتی گفتمان هنری را می توانیم در توالی زمانی تاریخ هنر ، نقطه‌ی شروع هنر مدرن بدانیم ، اختلاف نظر هایی میان مورخان و پژوهشگران هنـــر وجود دارد . برخی هنر مدرن را حدودا" «هنر قرن بیستم» می دانند و سال 1905.م ، یعنی نمایشگاه فُوویسم ها (3) ، در سالن پاییز در پاریس را نقطه‌ی عزیمت خود قرار می دهند و برخی دیگر معتقدند که هنر مدرن در دهه‌ی 1860 با نمایش تابلوی « ناهار در سبزه زار » اثر ادوار مانه(4) در سالن مردودهای پاریس آغاز می شود و حدودا" تا دهه‌ی 1970 .م ادامه می یابد . نوربرت لینتن (5) مولف کتاب هنر مدرن در کتابش ، دهه‌ی نخست قرن بیستم را سال‌های آغازین شکل گیری هنر مــــــدرن می داند و از کار چند هنرمند برجسته‌ی دهه های پایانی قرن نوزدهم به عنوان پیام آوران و زمینه سازان هنر مدرن یاد می کند .

خط در هنر مدرن

خط تا قبل از آغاز هنرمدرن بیشتر به منظور بازسازی عینی از طبیعت و حوادث موجود مورد استفاده قرار مـــــــی گرفت تا اینکه ونسان ونگوگ (6) چهره‌ی دیگری از خط را بر ما آشکار نمود.خط در آثار این هنرمند به گونه ای برجسته ، نمادین و پر احساس پا به عرصه می‌گذارد و دیگر به تصویر سازی‌های عینی و عکس گونه نمی پردازد و طوری با مخاطب رابطه برقرار می کند که آن التهاب درونی هنرمند را احساس می کند و به دنبال وی هنرمندان اکسپرسیونیست (7) به تجربه هایی مشابه ای چون او دست یافتند و خط را زمخت و پر احساس به نمایش گذاشتند . 

بعد از اکسپرسیونیست ها ، هنرمندان سبک آبستره (8) توانستند این تغیر را تا حدودی منسجم تر بنمایند که معــــروف‌ترین آنها پیت موندریان (9) است، او از جمله هنرمندان آبســـــتره است که در ترکیب بندی هایش از تضاد میان حرکــــت های عمودی و افقی خطـــوط بسیار سود برده است .وی ابتدا هنرمندی بود که از مناظر طبیعی نقاشی می کرد ولی به تدریج فرم‌های طبیعی منظره را ساده نمود تا به ناب ترین شکل آن یعنی خطوط عمودی و افقی نزدیک بشود.

اما این نوع آفرینش خط در آثار این هنرمندان پایان کار نیست‌ زیرا با پیدایش سبک های هنری دیگر نمود هایی نوین و تکمیل یافته ای از هویت خط بر ما آشکار می شود و در این میان نام هنرمندان برجسته و نام آوری به چشم می خورد که برای بیان ذهنیات خود بیش‌ترین استفاده را از خط برده اند و در این نوع آفرینش به آن هویت فردی خط ، تمام و کمال رسیده اند بدین منظور که ذهن ، هنرمند مدرن به عوامل عینی و صوری عنایت چندانی ندارد . این ذهن اوست که می آفریند ، تغییر می دهد ، متحول می سازد و آرمان خود را جایگزین پدیده‌ی عینی آن می سازد .

از جمله این هنرمندان می توان از جین دیویس (10) یاد کرد که در یکی از معروف ترین تابلو های خود به نام «زنبور سبز» با تعدد خط های عمودی بر روی سطح افقی بوم ، ذهنیت خود را با کمک ساده ترین و در عین حال اساسی ترین عنصر بصری و طراحی ( خط ) می آفریند .

 

جین دیویس ، (( زنبورسبز)) بخشی از اثر

 

از دیگر هنرمندان مدرنی که خط را به عنوان عنصر برجسته‌ی تابلو خود برگزیده است می‌توان به کارلوس کروز – دیاز (11) اشاره کرد و از نمونه‌ی آثارش ، از تابلو « فیزیو کــــــــرومی 1012» نام برد .

 

کارلوس کروز – دیاز، (( فیزیو کرومی 1012))

وی در این تابلو با استفاده از خطوط عمــــودی ، که در نظم بسیار دقیــــق و حساب شده ای کنار هم قرار گرفته اند ، تابلو خود را سازمان بخشیده است و به آفرینش نظم نوینی از فضا پرداخته است . ما همین گونه عملکرد را، در اثری از اوا هس (12) به نام «جنبش بی نظم » آشکارا شاهد هستیم . با این تفاوت که اثر دیاز دو بعدی و منظم و اثر هس ، سه بعدی و همان طور که از نامش پیداست بی نظم است که در صفحات تیره رنگ عمودی که به دقت تقسیم بندی شده ، از طریق خطوط متقاطع افقی و عمودی شطرنجی گردیده و در محل تقاطع خط ها ، با مته ، حفره هایی ایجاد شده و سپس با گذراندن کابل های متعدد تحرک خطی پویایی به آن بخشیده است و یاد آور شبکه های ارتباطی ، کابل‌های تلفن شهری ، شبکه های مخابراتی یا جعبه تقسیم های الکترونیکی برج های مسکونی یا تجاری است.

 

اوا هس ، ((جنبش بی نظم )) ، تکنیک مختلط

به دنبال این هنرمنــــــدان می توان از بریجیت رایلی (13) نام برد که در تابلــــــویی با نام «صبح دیر وقت » شکلی دیگر از فردیت خط را می آفریند ، این بانوی هنرمند در سال 1960 با اقتباس از نمودارهایی که دانشمندان از طریق آنها ، فرایندهای ادراکی را مطالعه می کردند ابتدا تابلوهای سیاه و سفید گیرایی را نقاشی کرد و بعد از تجربه های فراوان در این حوزه رفته رفته رنگ مایه های خاکستری و سپس سایر رنگ ها را در کارش وارد کرد و در تصویر زیر نمونه ای از این مورد را شاهد هستیم .

 

بریجیت رایلی ، ((صبح دیر وقت))

از جمله نقاشان دیگر در این حوزه اگنس مارتین (14) ، خطوط منظم ولی غیر دقیقی را بر بوم های اغلب مربع شکل خود ترسیم می کند که بطور خفیفی بچشم می آیند . این بانوی نقاش با استفاده از رنگ های ملایم در تابلو های خویش این تصور را برای بیـــــننده می آفریند به گونه ای که به نظر بیاید بوم ها نوری از خود ساطع می کنند و بوسیله فیلترهای خطی نقاش جهت می گیرند . از نمونه آثار وی می توان از تابلو «صبح » نام برد .

 

اگنس مارتین ، ((صبح)) ، اکریلیک و مداد روی بوم

رابرت رایمن (15) ، نیز از جمله هنرمندان مدرن دیگری است ، که در اکثر آثارش شاهد کارکردهای متنوعی از خطوط (بیش‌تر افقی و عمودی ) بر روی زمینه‌ی سفید هستیم. برخی از هنر شناسان ، کار او را به مینیمال آرت (16) مربوط می کنند . وی در تابلـــویی با عنوان « شماره‌ی 20 » از حرکت متداوم خط افقی سود برده است که زمانی بافت دار و در لحظه ای سبک و کم انرژی و در وقتی دیگر تاریک و خشن می گردد.

 

رابرت رایمن ، ((شماره20)) ، اکریلیک روی بوم


الکساندر رودچنکو (17) هنرمند برجسته ای است که از خط به عنوان تنها عنصر بصری در آفرینش آثارش بهره جسته است ، وی با استفاده از خط کش و پرگار یک سلسله طراحی انتزاعی بوجود آورده که موضع اکثر آنها انواع خطوط است . از این نوع آثار می توان از تابلویی با نام « ساختار خطی » که در زیر می بینید نام برد.
 
 

 

الکساندر رودچنکو ، ((ساختار خطی))، پاستیل

همانطور که از نام اثر پیداست ما در این تابلو با ترکیب بندی اریبی روبرو هستیم که صرفا" از خط با ضخامت های متفاوت تشکیل یافته و کل صفحه را پر نموده به گونه ای که در عین سادگی بسیار زیبا و پر انرژی است و همین گونه کارکرد خط را می توان در اثری از کنت مارتین (18) بانام «خوش اقبالی و ردیف 2» بیابیم ، خط های اریب با ضخامت های متفاوتی که بر روی هم افتاده اند و زمینه را فرا گرفته اند .

 
 
کنت مارتین ،((خوش اقبالی و ردیف )) ، رنگ و روغن روی بوم

در این میان جا دارد از دن فلاوین (19) نقاش و مجسمه ساز آمریکایی یاد کنم که به طور کلی خط را از بوم و سه پایه به‌زیر کشاند . او در این نوع آثارش به جای ترسیم خطوط و قلم مو کاری بر سطح دو بعدی بوم از خطوط نوری استفاده کرد. وی از سال 1963 به بعد به‌صورت تخصصی به نصب چراغ های فلورسنت در ارتباط با فضاهای خاص پرداخت . فلاوین در اینگونه آثارش با خطوط نوری در ابعاد و شماره های مختلف ، با فاصله و ریتم کار می کند . نمونه ای از این نوع ساختار را می توان در تصویری با نام «بدون عنوان » دید.

 

دن فلاوین ، ((بدون عنوان ))

 

 

پی نوشت ها :

1. قاضی منشی احمدقمی . گلستان هنر، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران ، تهران ، 1352/ص 12

2. ازکتاب مبادی سواد بصری ، داندیس ، دونیس ا./ ترجمه مسعود سپهر/ ص 73

3. Fauvism ، (یعنی وحوش ) یکی از نخستین سبک‌های نقاشی در جنبش های پیشتاز هنر اروپا که بین سال‌های 1898 و 1908 در فرانسه پا گرفت و تا جنگ جهانی اول ادامه یافت . ویژگی این سبک استفاده از رنگ‌های خالص و تابناک است که به گونه ای مستقیم و پرخاشگرانه به کار گرفته می شود و رهبری این گروه را هانری ماتیس برعهده داشت .

4. Edouard Monet   (1883- 1832)  ، نقاش فرانسوی

5. Norbert Lynton ، محقق و منتقد هنر در انگلستان

6. Vincent Van Gough (1890- 1853) ، نقاش هلندی

7. Expressionism ، این اصطلاح در دلالت عام و گسترده اش ، می تواند به هر نوع آفرینش هنری اطلاق گردد که بیش‌تر بر نمایاندن احساس درونی و ذهنی تاکید ورزد تا مشاهده‌ی عینی و بیرونی.

8 . Abstract ، این اصطلاح در معنای وسیعش می تواند به هر نوع هنری اطلاق شود که اشیاء و رخدادهای قابل شناخت را بازنمایی نمی کنند. ولی عموما" به آن گونه از آفرینش های هنرمدرن اطلاق می گردد که از هرگونه تقلید طبیعت یا شبیه سازی آن ، به مفهوم مرسوم آن در هنر اروپایی ، روی می گردانند.

9. Pite Mondrian(1944 – 1872)    ، نقاش و نظریه پرداز هلندی

10. Gene Davis (...- 1920) ، نقاش     

11. Carlos Cruz-Diez (... – 1923)  ، نقاش ونزوئلایی

12. Eva hesse   (1970 – 1936) ، نقاش و مجسمه ساز آلمانی

13. Bridget Riley (... – 1931)   ، نقاش انگلیسی و از مهم‌ترین نمایندگان سبک آپ آرت

14. Agnes Martin (... - 1912) ، نقاش آمریکایی

15. Robert Ryman (... -1930) ، نقاش آمریکایی

16. Minimal Art [ هنرکمینه] ، یکی از جنبش های هنری دهه 1960 .م بخصــوص در ارتباط با آثار ســـــــه بعدی که از ایالات متحده آمریکا آغاز شد.

17. Alexander Rodchenko (1956 – 1891) ، نقاش ، حجم ساز ، عکاس و طراح روسی

18. Kenneth Martin (1984 – 1905) ، حجم ساز و نقاش انگلیسی

19. Dan Flavin (... – 1933)  ، نقاش و حجم ساز آمریکایی

 


 
 

تبلیغات