مقالات | هنر کلاسيک
 
بهار در نسخه های خطی فارسی

ويژگي چشمگير ديگر نقاشيهاي اين نسخه كليه و دمنه آن است كه نيمي از تصوير در درون كادر همراه با متن آمده و بقيه  آن، به مقدار قابل توجهي، در حاشيه پهن نسخه تصوير شده است. از جمله در تصوير «رسيدن بلاد و ايراندخت به كنار كاخ» قسمت فوقاني كاخ قبل از دو سطر اول متن درحاشيه بالا تصوير شده است. اصل نقاشي پس از دو سطر اول بر فراز چهارده سطر ديگر قرار گرفته و فضايي معادل پنج سطر را به خود اختصاص داده است. دشتي كه كنار كاخ است به اندازه يك سوم عرض كادر در حاشيه سمت راست صفحه پيشروي كرده و درختاني كه در اين قسمت تصوير شده اند،حاشيه سمت راست را به حاشيه بالا پيوند مي دهند. در اين دشت، يك درخت بادام و يك درخت هلو به شكوفه نشسته اند كه قرارداد تجسم فصل بهار است.

سه متن «گرشاسب نامه» اسدي طوسي، «شاهنشاه نامه» يا شرح فتوحات تيمور از احمد تبريزي و «بهمن نامه» ايرانشاه كه هر سه تاريخ ٧٩٩ه را دارند و احتمالا در شيراز مصور شده اند، در نسخه نفيس واحدي گرد آمده اند كه در بريتيش ميوزيوم لندن نگهداري مي شود. اين نسخه كه تصاويري از بهار را دربردارد، گويا جزو هدايائي بوده كه شيرازيان براي انصراف تيموريان از حمله به شهرشان تهيه كرده اند.

از آغاز قرن پانزدهم ميلادي/نهم هجري تا زمان تصوير بهار درشاهنامه بايسنقري، هفت نسخه ارزشمند ديگر باقي مانده كه هريك به سهم خود روشنگر قراردادهاي تجسم بهار در تصويرگري اين دوره اند. اين نسخه ها عبارتند از: دو جنگ ادبي، دو كليله و دمنه، دو منظومه هماي و همايون از ديوان خواجوي كرماني و يك خسرو و شيرين از خمسه نامي.

جنگ ادبي نفيسي كه براي اسكندر ميرزا نوه تيمور و فرمانده فارس در ١٤١٠م/ ٨١٢ ه در شيراز تهيه  شده و اكنون در بنياد گلبنگيان در ليسبن نگهداري مي شود، در تجسم دشت بهاري نوآوري جالب توجهي دارد: در تصوير دو صفحه اي «آوردن زندانيان به حضور خسرو» زمين زرين است و آسمان لاجوردين. گلهاي بهاري بر زمينه زرين دشت و شكوفه هاي بهاري بر زمينه لاجوردين آسمان مي درخشند (تصوير ٤،نيمه سمت راست نقاشي).

جنگ ادبي ديگري از همين دوره كه آن هم احتمالا در شيراز اجرا شده و اكنون در بريتيش ميوزيوم لندن نگهداري مي شود، بهار را در مجلس «ديدار اسكندر از زاهد غارنشين» چنين تصوير كرده است: نوشته ها در حاشيه پهن بالا و نيمه سمت چپ صفحه به طور مورب قرارداده شده اند. آسمان تيره، بين نوشته هاي متن و منحني هاي بالاي صخره ها، مثلث بزرگي را تشكيل داده است. درخت ميوه اي بر فراز صخره مياني تصوير شده كه شاخه هاي پرپيچ و خم آن تمامي فضاي مثلثي آسمان را پوشانده و شكوفه هايش گويي باراني است كه بر كوهستان مي بارد.

نسخه اي از كليله و دمنه كه بين سالهاي ١٤١٠ و ١٤٢٠م/٨١٢ ٨٢٢ ه تصوير شده و متعلق به كتابخانه كاخ گلستان تهران است، در جهان به عنوان زيباترين صفحات نقاشي ايراني پذيرفته شده است. صحنه «شنزابه گاو در چمنزار » با آسمان زرين و دشت فيروزه گون با خارهاي نورسته، بوته هاي گل بهاري، رود  سيمگون و چمنزار دو سوي آن كه پوشيده از گلهاي ريز سفيد و بنفش است، زيبائي بي آلايش و سحر آميزي دارد. بوته ني و درختي با برگهاي سبز كمرنگ و پر رنگ ، به شيوه نقاشي متداول قرن چهاردهم /هشتم، كه در سمت راست قرار دارند و گويي در اثر وزش باد بهاري به سوي درون تصوير خم شده اند، نگاه بيننده را به روي بوته بزرگ گل ميان دشت، سپس روي بوته زيبائي كه در گوشه راست بالا در مرز زمين و آسمان قرار گرفته و از آنجا به روي بوته بزرگ گل ختمي سمت راست پائين تصوير مي كشانند و درصفحه به گردش در مي آورند تا جزئيات زيبائي طبيعت در بهار را كشف كند و از آن لذت ببرد ( تصوير ٥ ). در صحنه « شير پير، روباه و الاغ »، همان آسمان زرين بر فراز دشتي عاج گون قرار گرفته كه در آن شير به الاغ حمله برده است. رود سيمگون از پائين و شاخه هاي پر شكوفه دو درخت ميوه از دو سو، موضوع اصلي را در ميان گرفته اند. برخي از گل ها و گياهان تصوير قبلي در اينجا نيز با هنرمندي بر فضاهاي خالي نشسته اند و خبر ازفصل بهارمي دهند. (تصوير٦ ).

نسخه ديگري از كليله و دمنه كه در سال ١٤٣٠م/ ٨٣٣ ه در هرات براي بايسنقر تهيه شده و در توپقاپو سراي استانبول نگهداري مي شود، در صحنه «دريدن شير گاو را » از دستاوردهاي دو كليله و دمنه پاريس و تهران بهره گرفته و از قراردادهاي آنها در تجسم بهار پيروي كرده است. نوآوري نقاش اين نسخه در رنگ بندي آسمان و صخره هاست: در اينجا دشت عاج گون به صخره هاي فيروزه رنگي مي انجامد كه همرنگ آسمانند و فقط نوار باريكي به رنگ فيروزه اي مايل به سبز روشن آنها را از آسمان جدا مي كند. نقاش براي برجستگيهاي دشت نيز همان آبي فيروزه اي آسمان را به كار برده است (تصوير ٧).

صفحه زيبائي از ديوان خواجوي كرماني، مربوط به نيمه  اول قرن پانزدهم ميلادي/ نيمه اول قرن نهم هجري كه محل اجراي آن نامعلوم است، در موزه هنرهاي تزئيني پاريس نگهداري مي شود.
 

 

تبلیغات